Web Hosting by Netfirms | Free Domain Names by Netfirms

"Nàng Hai" hồi sinh...

Báo Cần Thơ, 24/4/2004

Chăm chú nhìn theo thân hình mỏng mảnh lấp lánh ánh bạc đang uốn lượn của con cá thác lác, những người đứng trên bờ ao cùng bật lên tiếng xuýt xoa tán thưởng. Những con cá thác lác đó là những thác lác bố mẹ ở trại cá giống Thạnh Hòa (xã Thạnh Hòa, huyện Phụng Hiệp, tỉnh Hậu Giang) và những người trên bờ ao là những người đang cố công hồi sinh và đưa loại cá từng là niềm kiêu hãnh trên vùng đất lung bào của Đồng bằng sông Cửu Long trù phú vươn ra thế giới...

Khám phá bí ẩn của "Nàng Hai"

Người dân ở miệt đồng bằng không ai xa lạ với cá thác lác (tên khoa học là NOTOPTERUS NOTOPTERUS PALLAS), giống cá "chết rồi mà còn mang bệnh" được lưu truyền trong những câu đố vui của người dân vùng sông nước. Cá thác lác muối sả ớt chiên, hay cá thác lác nạo chả nấu canh chua... từng là món ăn quen thuộc trong bữa cơm hàng ngày của bà con. Ở miệt Phụng Hiệp này, người ta gọi thác lác bằng một cái tên khác trìu mến và điệu đàng hơn: cá Nàng Hai. Trong ký ức của chú Tám Khai, một người dân ở đây, hồi đó, chỉ cần lên ruộng tát một cái đìa nước là xách "nàng" mệt nghỉ. Cá bự thì muối sả, chiên tươi, cá nhỏ hơn thì cạo chả, lúc nhiều quá ăn không hết, phải đem làm mắm.... Khi sự hào sản của thiên nhiên không còn, câu chuyện của chú Tám chỉ còn là mơ ước. Chú ngậm ngùi nói: "Bây giờ, cá thác lác nguyên con 30.000 - 40.000 đồng/ ký, cá đã nạo chả 70.000 - 80.000 đồng/ kg. Người lớn con nít tát mương kéo lưới gặp "nàng", thèm cũng chẳng dám ăn"... Đó cũng là điều trăn trở của các đồng chí ở Chi cục phát triển nguồn lợi thủy sản (PTNLTS) tỉnh Cần Thơ (nay là thành phố Cần Thơ). "Do cá thác lác bị khai thác quá mức, trong điều kiện chưa có kế hoạch bảo tồn nên sản lượng cá thác lác trong tự  nhiên sụt giảm nghiêm trọng, kích cỡ cá cũng nhỏ hơn. Khả năng cạn kiệt nguồn lợi cá thác lác là nguy cơ cận kề nếu không có biện pháp khôi phục cũng như các giải pháp để hỗ trợ cho sự sinh sản của nó" - Thạc sĩ Trần Ngọc Nguyên - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chi cục trưởng Chi cục phát triển nguồn lợi thủy sản (PTNLTS) thành phố Cần Thơ, bộc bạch. Anh Nguyên đã mạnh dạn đứng ra làm chủ nhiệm đề tài "Sinh sản nhân tạo cá thác lác", cùng các đồng nghiệp ở Chi cục PTNLTS và thầy giáo Nguyễn Thành Trung ở Trường Kinh tế Kỹ thuật Cần Thơ đã bắt tay vào việc "hồi sinh" giống cá quý này...

Những tháng ngày "vật lộn" để tìm ra biện pháp sinh sản nhân tạo cá thác lác là những tháng ngày khó quên với Thạc sĩ Trần Ngọc Nguyên và những người cộng sự của anh. Anh Nguyên kể: Do từ trước đến nay chưa có công trình nghiên cứu về loại cá này, nên khi bắt tay vào nghiên cứu, các anh lục tung các tài liệu, kể cả trên mạng internet vẫn không có tài liệu nào đề cập đến nguyên lý sinh sản của cá. Một số tài liệu có đưa ra phân loại, nhưng lại cho nhiều thông tin không chính xác như "loài cá này không thể phân biệt đực cái"... "Nàng Hai" càng tỏ ra bí ẩn, các nhà khoa học càng quyết tâm khám phá. Ngoài việc thu mua mẫu cá về thí nghiệm, các anh còn đi thu thập thêm thông tin về cá từ các lão nông tri điền, từ quan sát trong tự  nhiên. Mùa nào là mùa sinh sản của cá thác lác? Cách phân biệt cá đực, cá cái? Cá ở trọng lượng nào thì bắt đầu sinh sản được? Loại kích thích tố nào phù hợp với cá? Liều bao nhiêu?... Mỗi khám phá mới về cá thác lác là một niềm vui, một động lực để cả nhóm hăng say hơn, tiếp tục quá trình nghiên cứu. Không chỉ "hấp dẫn" anh Nguyên, anh Trung, anh Thành... những thành viên chủ chốt, "Nàng Hai" còn thu hút cả tập thể các đồng chí trong Chi cục PTNLTS tham gia nhiều khâu khác như đếm trứng, đo kích cỡ để xác định quá trình phát triển của cá...

 Sau hơn một năm nghiên cứu, đề tài "Sinh sản nhân tạo cá thác lác" được Sở Khoa học Công nghệ & Môi trường tỉnh Cần Thơ (cũ) nghiệm thu, đánh giá là xuất sắc. Kỹ thuật sinh sản nhân tạo cá thác lác cũng được chuyển giao cho nhiều tỉnh bạn. "Lứa cá giống đầu tiên thực hiện bằng phương pháp sinh sản nhân tạo thành công, mấy anh em nhìn nhau, mừng muốn ứa nước mắt. Không chỉ vì những ngày lao động của cả tập thể được đáp đền, mà với các anh em ở Chi cục PTNLTS, đề tài thành công còn đồng nghĩa với việc từ nay "Nàng Hai" sẽ được hồi sinh, dẹp bỏ nỗi lo cạn kiệt một giống cá quý" - anh Nguyên bộc bạch.

Cá thác lác "MADE IN VIET NAM"

Trên đường từ thành phố Cần Thơ  đến tỉnh Hậu Giang, qua ngã ba Cái Tắc khoảng 1 km, rẽ trái vào con đường xi măng có hai hàng bạch đàn mát rượi khoảng 500 mét là đến Trại cá giống Thạnh Hòa. Nằm giữa một vùng cây bạt ngàn màu xanh, trại cá rộng 0,7 ha nổi bật với dãy nhà ba gian quét vôi trắng xóa và những bồn nước khổng lồ lúc nào cũng kêu sùng sục. Gió từ xa len lỏi qua những tán bạch đàn, thổi dịu đi cái oi nồng của buổi trưa hè. Kỹ sư Phan Văn Thành, Phó phòng nghiệp vụ Chi cục PTNLTS Cần Thơ cùng đồng chí Lê Hùng Việt, Trưởng phòng Tổ chức - Hành chánh của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Hậu Giang (nguyên là Phó Chi cục PTNLTS tỉnh Cần Thơ) đi cùng tôi tham quan một vòng trại cá, các anh cho biết: Sau khi hoàn tất việc nghiên cứu sinh sản nhân tạo, phục hồi nguồn lợi cá thác lác trong tự nhiên, Chi cục PTNLTS Cần Thơ đang bắt tay vào giai đoạn 2: chủ động sản xuất giống cung cấp cho thị trường nuôi trồng thủy sản nhằm khai thác các tiềm năng kinh tế từ cá thác lác. Tiềm năng này cũng được Lê Văn Kháng - Giám đốc Công ty Thủy sản và Xuất nhập khẩu Côn Đảo nhận ra và mạnh dạn đầu tư 1 tỉ đồng để thành lập trại cá giống Thạnh Hòa với sự giám sát kỹ thuật của các đồng chí ở Chi cục PTNLTS.

Lê Văn Kháng - Giám đốc Công ty Thủy sản và Xuất nhập khẩu Côn Đảo là người sinh ra tại xã Thạnh Hòa. Ông cho biết, để sản xuất Surimi (một sản phẩm gần giống như chả cá, có gia vị, chỉ cần sơ chế là có thể sử dụng - tác giả), hiện nay Công ty thủy sản và xuất nhập khẩu Côn Đảo phải nhập cá Pô-o-lac từ Bắc Mỹ về để sản xuất vì thịt cá có độ dai, mặc dù so với thác lác loại cá này còn kém xa. Mê "nàng Hai", ông đã nhiều lần vượt đường về quê cũ để tìm mua cá thác lác để chế biến xuất khẩu. Mua được một vài lần thì... hết cá, ông đành trở về lại Côn Đảo, mang theo sự tiếc rẻ và hy vọng sẽ có ngày khôi phục giống cá trời phú cho vùng đất lung bào này. Chính vì thế, khi biết Chi cục PTNLTS Cần Thơ sinh sản nhân tạo cá thác lác thành công, ông đã chủ động đặt vấn đề thành lập trại cá giống. Hôm chúng tôi đến, trại đang cho cá đẻ, ấp thử, trước khi tiến hành sản xuất với số lượng lớn vào tháng 6-2004. Dừng chân bên ao nước lấp lánh ánh mặt trời, Giám đốc Lê Văn Kháng sốt ruột: "Để chuẩn bị cho việc sản xuất hàng loạt cá giống, Trại giống Thạnh Hòa đã tiến hành thu mua cá thác lác để nuôi vỗ thành cá bố mẹ từ nhiều tháng trước, nhưng đến giờ vẫn chưa đủ số lượng. Hiện tại, Công ty đang phải đặt trạm thu mua ở nhiều tỉnh bạn như Cà Mau, An Giang... để đạt được 2 tấn cá bố mẹ như dự kiến". Rồi ông làm bài toán kinh tế: Từ 2 tấn cá bố mẹ ấy, sẽ có ít nhất 5 triệu con cá giống. Công ty sẽ ký hợp đồng bao tiêu với bà con nuôi cá theo mức giá từ 20.000 - 30.000 đồng/kg. Bà con nông dân nuôi 6 tháng là đến kỳ thu hoạch sẽ lãi khoảng 10.000 đồng/kg cá, một mức lãi "lý tưởng" cho người nuôi thủy sản. Công ty thì thu về ít nhất là từ 100 đến 120 tấn cá nguyên liệu, chế biến và xuất khẩu với giá thấp nhất cũng vào khoảng 4 USD/kg thành phẩm, giá thành sản xuất rẻ hơn nhập cá Pô-o-lac mà chất lượng thì cao hơn hẳn. Đó là chưa kể ở thị trường trong nước cá thác lác được người tiêu dùng rất ưa chuộng và đang là mặt hàng "cao cấp"... Khi con cá da trơn đang lận đận trên thương trường, bài tính của Giám đốc Lê Văn Kháng không chỉ truyền đến niềm vui, hào hứng nơi chúng tôi mà còn làm sáng lên ánh mắt của những người nông dân vừa đến đây để hỏi mua cá giống. "Theo tôi biết, trên thế giới hầu như chưa có nước nào nuôi và sản xuất sản phẩm từ cá thác lác do các điều kiện về địa lý không thích hợp. Vì vậy, nếu chúng ta biết tận dụng được những đặc tính ưu việt của cá thác lác để khai thác, "Thác lác Made in Việt Nam" sẽ là một thương hiệu mạnh và độc quyền của Việt Nam"- Giám đốc Kháng tự tin khẳng định.

Tiềm năng kinh tế từ con cá thác lác đang được khai thác và còn nhiều hứa hẹn, nhưng bước hợp tác chặt chẽ giữa "bốn nhà" (Nhà nước, nhà khoa học, nhà doanh nghiệp và nhà nông) cũng là một "bảo chứng" cho tương lai của "Nàng Hai". Khi chúng tôi rời trại giống Thạnh Hòa, mặt trời bắt đầu chếch về hướng Tây, nắng vẫn hắt vào trại giống những tia nóng bỏng. Bất chấp cái nắng và những giọt mồ hôi lăn dài trên trán, anh Thành, anh Việt, Giám đốc Lê Văn Kháng cùng những người nông dân vẫn ngồi bệt trên bờ ao, say sưa bàn tính. "Bốn nhà" đang hợp tác với nhau hoạch định con đường đột phá, bay xa của con cá thác lác miệt đồng vùng Cửu Long sông nước...

HOÀNG THANH