Web Hosting by Netfirms | Free Domain Names by Netfirms

Nghịch lý tôm - rừng

Vasep, 31/12/2004 

Ở nam bán đảo Cà Mau đang tồn tại một nghịch lý. Nông dân các huyện Ngọc Hiển, Năm Căn, những người đã giàu lên đầu tiên nhờ con tôm, hiện đang nghèo lại. Con tôm ôm cây đước - mô hình "tôm sinh thái" chuẩn theo cách nhìn vĩ mô đang làm nông dân quá ngao ngán. Tôm - rừng, cái cân bằng vốn dĩ mong manh đang đứng trước tình huống rất nhạy cảm.

Rừng tôm "con ông, con tôi"

Từ thị trấn Năm Căn, theo kênh chính xuôi xuống nam bán đảo Cà Mau, những cánh rừng đước tái sinh trong mô hình rừng - tôm đẹp như sa bàn các cuộc triển lãm. Những rừng đước trồng thành luống xen kẽ những dòng kênh, năm thứ 5, thứ 6 đang khép tán, trăm cây như một, vạm vỡ ken nhau dày đặc như những bức tường xanh. Nhưng khi nhìn những cánh rừng đước do chính tay mình trồng, ông Hai Thống, ở ấp Tân Tiến, xã Tân An Tây, huyện Ngọc Hiển chỉ thở dài. Và ông nói với tôi về những cây đước ấy đầy vẻ ngao ngán: "Ai vào đây xin chặt, tôi giơ hai tay ủng hộ, cho không liền à".

Ông Hai Thống, cũng như mọi nông dân miền nam bán đảo Cà Mau không phải là những người khắc nghiệt, nhưng khi thấy đước càng lớn bao nhiêu, con tôm thu kém bấy nhiêu thì họ đâm ra ghẻ lạnh với đước.

Ông Hai Thống nhận khoán của lâm trường 13.126ha, trồng rừng ngập mặn theo thiết kế quy định 60% rừng, 40% tôm. Như vậy diện tích mặt nước nuôi tôm của ông là 2,4ha. Những năm đầu tiên khi cây đước mới lớn, rừng thoáng, con tôm phát triển rất tốt. Mỗi năm, ông thả giống làm nhiều đợt, tổng cộng 500.000 post, hết 15 triệu đồng.

Năm 2002, thu nhập từ tôm của gia đình ông đạt 100 triệu đồng. Nhưng năm ngoái đước được 6 năm tuổi, rừng bắt đầu khép tán, thu nhập của gia đình giảm mất một nửa, chỉ còn 50 triệu đồng. "Năm nay thì còn bết nữa, mặt nước nuôi tôm bị đước che phủ hết, lá rụng đầy, mỗi lần xả nước vớt lên từng sảo lá, tôm nào sống nổi?". Ông Hai Thống nói vậy.

Thế còn thu nhập từ rừng? Nghe tôi hỏi vậy, ông càng bức xúc: "Trông chờ gì được ở ba cái cây ấy. Giá một ster củi đâu có bao nhiêu. Mà ác nỗi, theo hợp đồng với lâm trường, phải sau 10 năm mới được khai thác. Rừng của tui mới sang năm thứ 7, chặt giờ phạt chết đó nghen. Mà đợi 10 năm, chắc tui hết nuôi nổi tôm rồi".

Những bực bội ấy là tâm trạng chung của hàng ngàn hộ làm tôm rừng ở nam bán đảo Cà Mau. Ông Nguyễn Thành Việt - Phó phòng Nông lâm ngư nghiệp huyện Năm Căn - cho biết: "Trước những bức xúc ấy, được tỉnh bật đèn xanh, huyện chủ trương cho dân dồn rừng thành khoảnh, tạo ra diện tích mặt nước thoáng hơn để nuôi tôm chuyên canh. Nhưng cách này dân cũng không có chịu".

Ông Hai Thống giải thích lý do cái sự không chịu ấy: "Làm vậy phải làm từ đầu. Tui đã đầu tư theo kiểu tôm rừng xen nhau rồi. Trên mặt bằng ấy, tui đã sáng kênh, bây giờ thay đổi thiết kế công đâu lấp lại kênh để trồng rừng; rồi tiền đâu để đào lại vuông tôm mới. Mà đầu tư vào tôm chuyên canh bộn tiền đó nghe. Rồi nữa, nuôi tôm chuyên canh không đơn giản. Hàng xóm tui, ông Sau Tui ở Rạch Gốc nè, cũng vì quá ngán tôm xen rừng mà liều làm tôm rừng tách biệt. Hồi đầu tháng rồi, TV tỉnh xuống quay, đưa như là mô hình tiêu biểu ý chừng muốn tụi tui làm theo, nhưng đúng nửa tháng sau, bể cái rụp liền à. Tôm bệnh chết hết rồi".

Ông Nguyễn Thành Việt cho biết: Già nửa gia đình làm tôm rừng, 2-3 năm nay đã ăn vào tích luỹ từ những năm trúng tôm. Trên thực tế, cái cách tính diện tích của lâm trường, phần bờ bao bị tính là mặt nước cũng làm nông dân không chịu. Trên thực tế, có nhiều hộ nhận khoán diện tích 3ha trở xuống, tỉ lệ rừng tôm là 50-50, nhưng bờ bao tính là mặt nước nên diện tích thả tôm thực chỉ còn hơn 1ha. Với năng suất phổ biến ở mô hình này là 250kg/ha, thì mỗi năm thu nhập bình quân của cả hộ chỉ khoảng 15 triệu, sống không nổi.

Ngành lâm nghiệp nói gì?

"Năm 2002, diện tích rừng đước tái sinh ở nam Cà Mau là 105.000ha, nhưng theo con số mới cập nhật từ các lâm trường, con số này hiện giảm xuống còn 95.000ha. Nguyên nhân là do một số nông dân đã cố tình tỉa thưa rừng để tăng diện tích mặt nước nuôi tôm. Với cái đà này, thì mục tiêu 130.000ha rừng ngập mặn vào năm 2005 là không thể đạt được", ông Nguyễn Văn Đắc, Chi Cục trưởng Chi cục phát triển lâm nghiệp Cà Mau cũng hết sức bức xúc.

Ông có lý của ông. Trong cái mô hình tôm rừng ấy, cây đước đã bao giờ được người nông dân nam bán đảo Cà Mau đối xử công bằng? Xin dẫn ví dụ, hạt đước đã từng bị luộc trước khi gieo trồng, cây non đã từng bị mai xắn ngang rễ, cây to đã từng bị phạt hết cành chỉ để lại cái ngọn...

Theo các nhà khoa học, để đảm bảo cân bằng sinh thái cho mô hình tôm rừng, tỉ lệ tôm rừng phải được duy trì như sau: Với diện tích nhỏ hơn 3ha, tỉ lệ tôm rừng là 50-50; với diện tích từ 3 đến 7ha, tỉ lệ tôm rừng là 40-60; còn với diện tích trên 7ha, tỉ lệ này là 30-70.

Như vậy, mỗi hộ nông dân nam Cà Mau sẽ có diện tích mặt nước từ 1,5 đến 3ha để nuôi tôm sinh thái. Và nguyên từ con tôm mỗi hộ trung bình hàng năm sẽ có thu nhập từ 23 triệu đến 50 triệu đồng, đủ sống. Đó là chưa kể thu nhập từ rừng.

Khi tôi nói lại ý kiến ấy của bên lâm nghiệp, ông Hai Thống cũng như nhiều nông dân khác phủ nhận cái roẹt: "Chú thấy đã ai làm giàu được từ rừng? Lợi ích môi trường, cân bằng sinh thái? Tôi chưa nhìn thấy đâu nghe, nhưng tôm chết thì thấy rồi đó".

Những nỗ lực tái tạo rừng ngập mặn thật đáng kể. Tất cả diện tích đất ngập mặn có thể trồng rừng đã được các lâm trường giao cho từng hộ nông dân theo sổ xanh. Chỉ trong  vòng 7 năm, phần lớn diện tích rừng tự nhiên bị phá trong cuộc "đại tàn sát lần thứ nhất" bởi cơn sốt tôm đã được phục hồi.

Nhưng rừng tái sinh không có được những ưu điểm nổi trội như rừng tự nhiên. Những cây đước cùng tuổi tạo thành tán lá dày đặc. Những lô đất được khoanh bởi bờ bao đã ngăn chặn các dòng chảy tự nhiên. Trước đây cả bán đảo cứ theo chế độ bán nhật triều được rửa trôi đều đặn. Nay các bờ bao đã ngăn vùng bán đảo thành từng ô nước tù túng, không thích hợp với các loài thuỷ sinh.

Trở lại câu chuyện với ông Hai Thống ở Ngọc Hiển. "Hỏi nông dân chúng tôi muốn gì à? Chúng tôi muốn tỉa thưa bớt rừng để con tôm dễ thở hơn". Nhưng nghe vậy bên lâm nghiệp không đồng ý. Chi cục trưởng Phát triển lâm nghiệp Nguyễn Văn Đắc nói: "Cho phép tỉa bớt rừng ư? Làm vậy là chúng tôi tự sát, sẽ chẳng có một lực lượng nào có thể kiểm soát được tỉ lệ hợp  lý khi nông dân tỉa bớt rừng. Và như vậy rừng ngập mặn lại đứng trước nguy cơ "đại tàn sát" thứ hai".

Tỉ lệ rừng - tôm là một cân bằng sinh thái hết sức nhạy cảm. Chính nông dân nam bán đảo Cà Mau đã phá vỡ cân bằng ấy trong cuộc "đại tàn sát" rừng ngập mặn lần thứ nhất vào đầu thập kỷ 90 khi cơn sốt tôm nổ ra. Khi nhận ra lỗi lầm ấy, họ đã cùng với ngành lâm nghiệp trồng lại rừng ngập mặn. Vấn đề hiện nay là phải tìm được một cân bằng hợp lý tôm - rừng, đảm bảo quyền lợi giữa môi trường sinh thái và người làm tôm.

Có thể thấy rõ, chỉ có hai sự lựa chọn cho mô hình tôm rừng Cà Mau. Nếu theo mô hình tôm xen rừng, cần cải tạo hệ thống kênh, cống, phù hợp bảo đảm nước được lưu thông tốt; và phải đưa thêm vật nuôi mới như cua hay cá để vừa đảm bảo làm sạch môi trường, vừa tăng thêm thu nhập. Bên cạnh đó cũng cần cân nhắc lại tỉ lệ diện tích rừng và mặt nước.

Còn nếu theo mô hình rừng tôm tách biệt, thì trước hết, phải gấp rút hướng dẫn kỹ thuật chuyên canh tôm cho nông dân và có chính sách cho vay vốn, vì đa phần nông dân giàu lên đầu tiên vì con tôm giờ đã nghèo trở lại.