Web Hosting by Netfirms | Free Domain Names by Netfirms

“Bảo bối” chống ô nhiễm do nước thải nuôi tôm trên cát

Nhân dân, 7/10/2004

Với sự ra đời của nhà máy sản xuất chất Zeolite đầu tiên tại Việt Nam, bài toán xử lý ô nhiễm nước biển do nuôi tôm trên cát tại những địa điểm nghỉ mát nổi tiếng ở miền trung đã có lời giải. Đây là kết quả công trình nghiên cứu đoạt nhiều giải thưởng trong nước và quốc tế của một nhà khoa học lăn lộn nhiều năm với các dự án thanh niên: TS Tạ Ngọc Đôn, ĐH Bách khoa Hà Nội. 

Từ họa lấy nước biển đổ vào ao...

Do lấy nước biển đổ vào ao đào trên bãi cát để nuôi tôm, những người sống trên vùng đất cát đang phải chịu nạn, quá nước mặn xâm thực. Cư dân TP Huế ven hạ lưu sông Hương cứ mỗi lúc mùa khô đến lại lo nạn nước biển thấm sâu vào Huế qua chính dòng Hương Giang. Nước sinh hoạt vốn không mấy dồi dào ở vùng này đã khan lại càng thêm hiếm.

Những vùng đào ao đổ nước biển vào nuôi tôm càng khốn đốn sau mấy năm đầu tưởng yên hòa. Chưa nhà khoa học nào dủ tiềm lực để tiến hành công phu tìm hiểu sự xâm nhập của nước mặn từ ao nuôi tôm vào lòng đất và sự chuyển hóa các túi nước ngọt hiếm hoi dưới biển cát thành nước lợ.

Song thực tế từ Hà Tĩnh , Quảng Bình, Quảng Trị, đến Quảng Nam, Khánh Hòa, đâu đâu cũng thấy cảnh dân vùng bãi cát có ao nuôi tôm đôn đáo tìm nước ngọt cho chính mình.

Cư dân xã Xuân Thạnh, các thôn 4, 8, 9 ở xã Mỹ Thắng, huyện Phù Mỹ, tỉnh Bình Định, lao đao về nguồn nước sinh hoạt lâu nay vốn được lấy từ tầng nông dưới các cồn cát. Trữ lượng nước ngọt ở đây vốn hạn chế do được bổ cấp không đáng kể vào mùa mưa và tiêu thoát đần về phía đông ra biển và về phía tây vào dải đất trũng ven đầm Trà Ô. Mùa khô, mạch nước rỉ từ cồn cát càng tệ hơn kể từ khi hình thành các ao nuôi tôm hút nước ngọt như xài Coca Cola giữa sa mạc.

... đến nạn đổ nước ao ra biển

Nuôi tôm gần như đồng nghĩa với nuôi nước. Nước ngọt khai thác dưới lòng đất và nước mặn bơm từ biển vào. Khối nước khổng lồ ấy sau một thời gian nuôi với thức ăn thừa, xác tôm lột vỏ, hóa chất chữa bệnh cho tôm, v.v..., phải tống đi để tạo một ao nước mới, tránh cho lứa tôm nuôi tiếp theo bị đầu độc bởi "di hại" của lứa trước.

Từ các ao nuôi tôm, qua hệ thống kênh dẫn, nước thải đổ vào bể lắng không có lót đáy hoặc đổ trực tiếp vào chỗ trũng của cồn cát. Chỗ ra đi cuối cùng  của chúng vẫn là biển. Chúng theo các dòng hải lưu đến các vùng xa xôi và chẳng mấy chốc khiến cả vùng biển ven bờ ô nhiễm. Bờ biển Việt Nam với những bãi cát đẹp sẽ mất dần, thậm chí, mất hẳn tính hấp dẫn.

Theo Viện Kinh tế - Quy hoạch, Bộ Thủy sản, trỗi ha nuôi tôm trên cát sau thu hoạch để lại 3.000-4.000kg thức ăn thừa, phân và vi sinh vật chết, hàng chục kilôgam hóa chất. Nếu không xử lý tốt, lượng chất thải ấy trở thành môi trường cho vi sinh vật gây hại phát triển trên các trảng cát gây ô nhiễm cho các vụ nuôi tiếp theo.

Ngoài ra, do xả trực tiếp ra xung quanh, nước thải ngấm xuống lòng đất còn làm tầng nước ngầm bị ô nhiễm, gây hủy hoại hệ sinh thái nước biển ven bờ, tác động trực tiếp đến ngư dân sinh sống nhờ nguồn lợi thủy sản ven bờ.

“Tuyên chiến” với zeolite nhập khẩu

Sản phẩm Zeolite tổng hợp từ cao lanh có tác dụng hấp thu, chọn lọc những chất độc trong môi trường nước và xử lý nước ô nhiễm. Sản phẩm zeolite được các chủ ao tôm đón chào nồng  nhiệt khi nó chứng tỏ cả hiệu quả làm sạch nước thải nuôi tôm trên cát lẫn hiệu quả kinh tế.

TS Tạ Ngọc Đôn - Phó trưởng Khoa Công nghệ Hóa học ĐH Bách khoa Hà Nội, ấp ủ đề tài về zeolite ngay từ khi anh còn là kỹ sư làm việc tại Nhà máy Gang thép Thái Nguyên. Trở về ĐH Bách khoa Hà Nội học cao học, năm 1998, anh cùng thầy hướng dẫn của mình là GS-TSKH Hoàng Trọng Yêm, một trong những cây cổ thụ của ngành hoá học Việt Nam, bắt tay thực hiện ý tưởng biến đất thành vật liệu hữu ích của thầy. Đó là nghiên cứu tổng hợp các loại zeolite thông dụng từ cao lanh, loại vật sẵn có và rẻ tiền ở Việt Nam.

Nếu một ha sử dụng một tấn sản phẩm chứa zeolite, mỗi năm các cơ sở nuôi trồng thuỷ sản cần đến hàng vạn tấn sản phẩm chứa zeolite để làm sạch môi trường nước biển. Nhận thấy tiềm năng rất lớn này, Công ty Hoá chất & Cao su Cosevco quyết định nhờ các nhà khoa học ĐH Bách khoa Hà Nội xây dựng một nhà máy sản xuất zeolite công suất 6.000 tấn/năm.

Gặp chúng tôi ở nhà máy hôm khai trương ở Quảng Bình, GĐ Công ty Hóa chất & Cao su Cosevco thuộc Tổng Công ty Xây dựng miền trung, Lê Chí Nguyễn, phấn chấn: "Chúng tôi chính thức "tuyên chiến" với các nhà xuất khẩu zeolite Thái-lan và Indonesia. Chúng tôi sẽ làm cho nước biển miền trung bị ô nhiễm do nuôi tôm trong lành hơn".

Nhờ cuộc chuyển giao này, lần đầu tiên zeolite được sản xuất quy mô công nghiệp sau hơn 5 năm nghiên cứu trong phòng thí nghiệm. Sau nhà máy zeolite tại Quảng Bình, TS Đôn và các cộng sự triển khai xây đựng tiếp 5 nhà máy khác quy mô 5.000 đến 10.000 tấn/năm tại các tỉnh từ Yên Bái đến Cần Thơ.

Ít ai nghĩ đến sự lan tỏa nhanh chóng và rộng khắp các phế thải ô nhiễm do nuôi tôm trên cát. Cũng ít ai lo các chất thải tạo nên những thủy sinh độc hại, các rong tảo, những sản phẩm đến lượt chúng trở thành nguồn sản sinh các sinh vật lạ xâm chiếm, đe dọa tiêu hao các sinh vật có ích ở những bãi tắm tuyệt đẹp dọc miền trung. GS-TSKH Nguyễn Văn Trương - Viện trưởng Viện Kinh tế Sinh thái, cảnh báo ô nhiễm biển do nước thải đổ ra từ các hồ nuôi tôm có nguy cơ lan rộng và chạy suốt bờ biển Việt Nam nếu không sớm sử dụng zeolite.

* Các ao nuôi tôm được thiết kế trung bình 3.000m2 dạng hình chữ nhật có cạnh 50x60m hoặc hình tròn diện tích 2.000-2.500m2. Độ sâu các ao khoảng 1,4 - 1,8m có lót đáy bằng vải nhựa không thấm nước. Bờ xung quanh ao cũng lót bằng vải nhựa hoặc lót các tấm bê tông mỏng kích thước 30x60cm. Trong ao nuôi có gắn các thiết bị sục khí.

* Tại tỉnh Bình Định, hộ ít vốn xây dựng 1-3 ao. Hộ nhiều vốn được cấp 20- 100ha để xây dựng hệ thống ao tôm. Đầu tư xây dựng một ao nuôi tôm từ 120- 160 triệu đồng.

* Tôm nuôi có hai loại là tôm sú và tôm chân trắng. Điều kiện khí hậu miền trung cho phép nuôi 3-4 lứa tôm trong một năm.

* Thiếu nước nuôi tôm, tôm sẽ mắc hàng loạt bệnh như đốm trắng, đỏ than, phân trắng, đầu nặng, v.v.., nếu không cứu chữa kịp thời, trong đó có biện pháp bổ sung hoặc thay nước, tôm sẽ chết hàng loạt.

* Khai thác nước ngầm gây rỗng ruột cồn cát, làm khởi động cồn cát đã ổn định, tạo hiện tượng cát bay, cát nhảy lấp dần đất sản xuất và nhà ở ven biển. Nhiễm mặn các túi nước ngọt còn làm chết cây ở rừng phòng hộ ven biển.

Tiền phong