Web Hosting by Netfirms | Free Domain Names by Netfirms

Người nông dân Việt Nam và "thương mại toàn cầu"

Nhân dân, 11/11/2003

Tháng trước, nhà báo Mỹ Pete Starr, cựu phóng viên AFP, chuyên gia tư vấn cho Ủy ban sông Mê Công đã đến tỉnh An Giang để tìm hiểu về thực trạng hiện nay của người nông dân Việt Nam nuôi cá tra, basa sau phán quyết của Bộ Thương mại Mỹ. Chúng tôi xin giới thiệu bài viết của ông sau chuyến đi.

Đâu là tự do thương mại toàn cầu?

Phạm Thị Trúc Giang nghe bản tin sáng của đài BBC về phán quyết của Ủy ban Thương mại quốc tế Mỹ đối với sản phẩm cá tra, basa của Việt Nam vào thứ năm, lúc đó tại Washington DC là khoảng cuối giờ chiều ngày 24-7. Đối với tờ New York Times, thì đây là một trường hợp nữa cho thấy nước Mỹ đang "dùng mọi thủ đoạn để thắng trong cuộc chơi thương mại toàn cầu". Đối với người tiêu dùng Mỹ, mỗi con cá basa trên bàn ăn của họ sẽ có cái giá cao hơn. Còn đối với gia đình chị Giang và hàng trăm nghìn hộ nuôi cá khác dọc sông Mê Công, cái tin đó là một tai họa. Năm năm qua, gia đình chị đã bỏ ra khoảng 5 tỷ đồng Việt Nam (320 nghìn USD) để đầu tư cho trang trại nuôi cá gần sông Hậu, cơ sở của họ là một trong hai cơ sở lớn nhất trong vùng. Với sự tính toán kinh tế, họ đã cố gắng giảm thiểu đến mức thấp nhất chi phí đầu vào bằng cách tự nuôi con giống, sản xuất những viên thức ăn nhỏ từ cám, và các loại thức ăn tự chế biến khác. Kết quả là giá thành sản phẩm được duy trì ở mức thấp, khoảng dưới 9.000 đồng/kg (58 cent). Nếu giá mua khoảng 12.000 đồng/kg (77 cent) gia đình chị có thể lãi một mùa vụ khoảng 360 triệu đồng trên 60 tấn cá.

Với phán quyết của Washington nâng mức thuế trung bình từ 37% lên tới 64%, chị Giang nói "chúng tôi phải bán tống bán tháo với giá rẻ để lấy tiền trang trải chi phí hằng ngày". Một ngày chi phí cho trang trại loại này ước tính khoảng 20 triệu đồng (1.300 USD). Giờ đây họ chỉ còn duy trì một khối lượng nhỏ các lồng cá, khi đầu tháng 10 vừa qua giá mua được nâng lên chút đỉnh khoảng 9.200 đồng/kg (59 cent). Các hộ nuôi cá nhỏ khác có thể "may mắn" hơn gia đình chị Giang khi phải ngưng ngay công việc kinh doanh của họ vì không có tiền để trả nợ ngân hàng. Khi thị trường đạt đến đỉnh cao của lợi nhuận cách đây một năm, hàng nghìn hộ đã vay tiền để đầu tư, giờ đây phải lâm vào cảnh phá sản.

Theo ông Phan Văn Danh, Phó chủ tịch Hiệp hội Thủy sản tỉnh An Giang, có 40 nghìn người trực tiếp liên quan đến nghề nuôi cá, trong đó có 13 chủ hộ. Ông Danh cho biết một phần ba trang trại nuôi cá trong vùng đã phá sản từ khoảng cuối tháng 7 cho đến đầu tháng 10 vừa qua. Ước tính ban đầu cho thấy riêng tại tỉnh An Giang đã thiệt hại khoảng 100 tỷ đồng (khoảng 6,4 triệu USD) trong hai tháng đầu sau phán quyết. Ông Danh cũng thông báo rằng các tổ chức quốc tế đã thống kê sơ bộ cho thiệt hại của toàn bộ lưu vực sông Mê Công là khoảng 70 triệu USD trong một năm, trong đó riêng tỉnh An Giang có thể chiếm tới 60%.

Ông Trần Anh Dũng, Phó giám đốc Trung tâm Bảo vệ nguồn lợi thủy sản An Giang nói rằng, phán quyết của phía Mỹ "gây ra hậu quả rất lớn" không chỉ cho nông dân trực tiếp nuôi cá mà còn cho những người liên quan đến các ngành công nghiệp như chế biến thức ăn, dược phẩm và giao thông.

Trường hợp vi phạm luật chơi thương mại toàn cầu của các nước phát triển đã được chính Ngân hàng Thế giới (WB) nêu ra trong báo cáo "Triển vọng kinh tế toàn cầu 2004" vừa công bố mới đây. Bản báo cáo đó đã trích dẫn bài báo của New York Times chỉ trích nặng về việc Hoa Kỳ ra phán quyết đối với sản phẩm cá tra, basa của Việt Nam.

Nhưng chưa hết, trong những ngày sắp tới bà con nông dân ở Việt Nam có nguy cơ phải đối phó với một vụ khác từ phía Mỹ: Vụ kiện liên quan đến con tôm. Xem ra những lợi ích từ tự do thương mại toàn cầu được người ta nói đến nhiều, vẫn còn xa lạ đối với những người nông dân như gia đình chị Giang ở đồng bằng sông Cửu Long.

"Vượt lên quá khứ, hướng về tương lai"

Một trong những áp đặt của Bộ Thương mại Mỹ (DOC) trong quyết định đối với sản phẩm cá tra, cá basa Việt Nam là Bộ này đã bỏ qua tính chất liên hoàn trong quy trình sản xuất của các doanh nghiệp Việt Nam, từ khâu ấp trứng, nuôi con giống đến khâu chế biến cá filê. Đó là một trong những lợi thế quan trọng khiến giá thành của con cá tra, cá basa của Việt Nam đạt được tính cạnh tranh cao.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Văn Hào, Giám đốc Viện Nghiên cứu nuôi trồng thủy sản 2 có cơ sở tại TP Hồ Chí Minh: "Trong 5 năm qua, kỹ thuật ấp trúng của chúng tôi đã đạt thành công vượt bậc, chúng tôi đã chuyển giao những công nghệ đó cho bà con, và giờ đây họ có thể tự sản xuất giống cá cho riêng mình". Từ "thủ phủ catfish" An Giang, các trang trại nuôi cá bè sớm lan rộng ra sáu tỉnh khác. "Giống có sẵn công nghệ tiên tiến, thị trường thuận lợi. Nếu chúng tôi không gặp rắc rối từ người Mỹ, thì đó sẽ là một ngành công nghiệp khổng lồ", ông Hào nhận xét. Theo ông, con cá tra có thể đạt đến sản lượng 400 tấn cho một ha trong vòng sáu tháng. "Không một loại cá nào có thể cạnh tranh nổi". Ông là người đã nghiên cứu giống cá này 30-40 năm nay, và ông đoán chắc chỉ có Việt Nam mới có thể sản xuất được loại này. "Câu hỏi duy nhất hiện nay là chúng tôi bán sản phẩm ở đâu?" ông nói. Câu trả lời dĩ nhiên là ở khắp nơi, ngoại trừ Mỹ. Các công ty như Navifishco giờ đây đang tìm cách đa dạng hóa sản phẩm và đa dạng hóa thị trường. Giám đốc công ty này, ông Đoàn Tới cho biết: "Năm ngoái 70% xuất khẩu của chúng tôi là thị trường Mỹ, nhưng trong năm nay các thị trường khác đã được mở rộng". Các thị trường triển vọng mà ông Tới nói đến là Áo, Bỉ, Anh, Đan Mạch, Đức... Ngay tại châu Á, Trung Quốc, Hồng Công, Nhật Bản, Hàn Quốc, Malaysia là những thị trường đầy tiềm năng. "Nhờ vụ kiện mà giờ đây danh tiếng của con cá tra, basa đã nổi lan ra trên toàn thế giới", ông Tới nhận xét. Nằm trên một diện tích rộng ở ngoại ô thị xã Long Xuyên, Navifishco là một trong bốn doanh nghiệp sản xuất chế biến lớn của tỉnh An Giang. Doanh nghiệp tư nhân này hiện có 2.000 công nhân và sản xuất ra một phần ba sản phẩm catfish của Việt Nam, trở thành nhà sản xuất chế biến lớn nhất nước. Các sản phẩm chính được chế biến từ cá basa.

Ông Tới không hề ngạc nhiên trước quyết định của DOC cho rằng, Việt Nam bán phá giá. Vào hồi tháng 3, ba quan chức của DOC đã đến khảo sát tại Navifishco và bỏ ra một tuần nghiên cứu các bản báo cáo tài chính của công ty, để cố gắng tìm ra những bằng chứng "phá giá". "Người Mỹ đã không chấp nhận số liệu của chúng tôi", ông nói, "khi chúng tôi hỏi lý do tại sao thì họ không trả lời".

Nhiều người Việt Nam hiện vẫn cảm thấy rằng phán quyết đó là bất công và đi ngược lại với tinh thần mà người Mỹ đã đặt bút ký vào bản Hiệp định thương mại song phương. Bất chấp những cay đắng và cảm giác giận dữ trong lòng người nông dân, những người như ông Phan Văn Danh tin rằng rồi mọi cái sẽ qua đi. Hiệp hội của ông giờ đây tập trung cho những nỗ lực mở rộng thị trường nội địa, đặc biệt là vùng Tây Nguyên và miền bắc. "Chúng tôi cần phải vượt lên quá khứ và hướng đến tương lai", ông Danh nói hệt như các quan chức nói về quan hệ Việt - Mỹ vậy.

PETE STARR    
XUÂN DANH (dịch)
(Báo Thanh niên)